ভাৰতৰ পৰ্বতমালা (Indian Mountains) — হিমালয় আৰু দাক্ষিণাত্যৰ পৰ্বতৰ সম্পূৰ্ণ নোটছ আৰু ২০টা MCQ পৰীক্ষা

১. ভাৰতৰ পৰ্বতমালা: এক পৰিচয়

ভাৰতৰ ভৌতিক ভূগোলক ছটা প্ৰধান বিভাগত ভগোৱা হয় — উত্তৰৰ পৰ্বতমালা, উত্তৰৰ সমভূমি, দাক্ষিণাত্য মালভূমি, উপকূলীয় সমভূমি, দ্বীপপুঞ্জ আৰু মৰুভূমি অঞ্চল। ইয়াৰ ভিতৰত পৰ্বতমালা দুটা সম্পূৰ্ণ পৃথক ভূতাত্ত্বিক ইতিহাসৰ সাক্ষী — উত্তৰৰ হিমালয় এতিয়াও সক্ৰিয়ভাৱে ওখ হৈ থকা নবীন পৰ্বত, আনহাতে দক্ষিণৰ পৰ্বতসমূহ (আৰাৱলীৰ দৰে) পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি শিলাগঠনৰ অন্তৰ্গত।

২. হিমালয় পৰ্বতৰ গঠন ও দীৰ্ঘ-অক্ষীয় বিভাজন

গঠন প্ৰক্ৰিয়া: কোটি কোটি বছৰ আগতে ভাৰতীয় ভূখণ্ড আৰু ইউৰেছিয়ান ভূখণ্ডৰ মাজত "টেথিছ সাগৰ" (Tethys Sea) নামৰ এখন বিস্তৃত সাগৰ আছিল। ভাৰতীয় প্লেট উত্তৰমুখী গতি কৰি ইউৰেছিয়ান প্লেটৰ সৈতে খুন্দা মাৰি সংঘৰ্ষ হোৱাৰ ফলত টেথিছ সাগৰৰ পললভাগ ভাঁজ খাই ওপৰলৈ উঠি হিমালয় পৰ্বতৰ সৃষ্টি হয়। এই সংঘৰ্ষ আজিও চলি থকাৰ বাবে হিমালয় প্ৰতিবছৰে অতি লাহে লাহে ওখ হৈ আছে আৰু এই অঞ্চলত ভূমিকম্প সঘনাই হয়। ভূতাত্ত্বিকভাৱে অতি নবীন হোৱাৰ বাবে হিমালয়ক নবীন ভাঁজ পৰ্বত (Young Fold Mountain) বুলি কোৱা হয়।

উত্তৰৰ পৰা দক্ষিণলৈ হিমালয়ক চাৰিটা সমান্তৰাল শাৰীত ভগোৱা হয়:

• ট্ৰান্স-হিমালয় (Trans-Himalaya): আটাইতকৈ ভিতৰৰ শাৰী, যাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কাৰাকোৰাম, লাডাখ, জাংস্কাৰ আৰু কৈলাশ পৰ্বতশাৰী। বিশ্বৰ দ্বিতীয় ওখ শৃংগ K2 (গডৱিন অষ্টিন) কাৰাকোৰাম শাৰীত অৱস্থিত। এই অঞ্চল ঠাণ্ডা মৰুভূমি প্ৰকৃতিৰ (যেনে লাডাখ, আকছাই চিন)।
• বৃহৎ হিমালয় / হিমাদ্ৰী (Greater Himalaya / Himadri): সাৰাবছৰ বৰফাবৃত থকা আটাইতকৈ ওখ আৰু অবিচ্ছিন্ন শাৰী, গড় উচ্চতা ৬,০০০ মিটাৰতকৈও বেছি। বিশ্বৰ আটাইতকৈ ওখ শৃংগ মাউন্ট এভাৰেষ্ট (৮,৮৪৯ মি.) আৰু কাঞ্চনজংঘা (৮,৫৮৬ মি.) এই শাৰীত অৱস্থিত। "হিমালয়" নামটোৰ অৰ্থ (সংস্কৃততঃ "বৰফৰ আবাস") এই শাৰীৰ পৰাই আহিছে।
• নিম্ন হিমালয় / হিমাচল (Lesser Himalaya / Himachal): উচ্চতা ৩,৭০০-৪,৫০০ মিটাৰ, ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত পীৰ পাঞ্জাল আৰু ধৌলাধাৰ পৰ্বতশাৰী। কাশ্মীৰ উপত্যকা, কুলু উপত্যকা আৰু কাংড়া উপত্যকাৰ দৰে সুন্দৰ উপত্যকাসমূহ এই শাৰীতে অৱস্থিত।
• শিৱালিক / বাহ্যিক হিমালয় (Shiwalik / Outer Himalaya): আটাইতকৈ দক্ষিণৰ আৰু নবীনতম শাৰী, উচ্চতা মাত্ৰ ৯০০-১,১০০ মিটাৰ। ই অসংহত পলল সামগ্ৰীৰে গঠিত। শিৱালিক আৰু হিমাচলৰ মাজত সৃষ্টি হোৱা দীঘল উপত্যকাসমূহক "ডুন" (Dun) বোলে, যাৰ উদাহৰণ দেৰাদুন।

৩. পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ হিমালয়ৰ আঞ্চলিক বিভাজন

দৈৰ্ঘ্য অনুসৰি (পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ) হিমালয়ক চাৰিটা আঞ্চলিক ভাগত ভগোৱা হয়:

• পাঞ্জাব হিমালয় (সিন্ধু-শতদ্ৰু): কাশ্মীৰ আৰু হিমাচল প্ৰদেশ অঞ্চল সামৰি লয়।
• কুমায়ুন হিমালয় (শতদ্ৰু-কালী): উত্তৰাখণ্ড অঞ্চল, ইয়াতে নন্দাদেৱী (৭,৮১৬ মি.) অৱস্থিত, যি ভাৰতৰ ভিতৰতে সম্পূৰ্ণৰূপে অৱস্থিত দ্বিতীয় ওখ শৃংগ।
• নেপাল হিমালয় (কালী-তিস্তা): হিমালয়ৰ আটাইতকৈ ওখ অংশ, ইয়াতে এভাৰেষ্ট আৰু কাঞ্চনজংঘা অৱস্থিত (কাঞ্চনজংঘা সিক্কিম-নেপাল সীমান্তত)।
• অসম হিমালয় (তিস্তা-দিহাং/ব্ৰহ্মপুত্ৰ): অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু ভুটান অঞ্চল সামৰি লয়। উচ্চতা তুলনামূলকভাৱে কম যদিও প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু ঘন অৰণ্যৰ বাবে জীৱবৈচিত্ৰ্যত অতি চহকী। নাথু লা, বমডিলা আৰু ছেলা গিৰিপথ এই অঞ্চলত অৱস্থিত।

৪. পূৰ্বাঞ্চল পাহাৰ (Purvanchal Hills) — উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পাহাৰশাৰী

অসম হিমালয়ৰ পিছত হিমালয় দক্ষিণমুখী হৈ মিয়ানমাৰৰ সীমান্তৰ সমান্তৰালে বিয়পি পৰা নিম্ন পাহাৰশাৰীসমূহক একেলগে পূৰ্বাঞ্চল পাহাৰ বোলা হয়। ADRE আৰু অসমৰ অন্যান্য পৰীক্ষাৰ বাবে এই অংশ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ:

• পাটকাই বুম: অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু মিয়ানমাৰৰ সীমান্তত অৱস্থিত, অসমৰ পৰা মিয়ানমাৰলৈ যোৱা ঐতিহাসিক পাংছাউ পাছ (Pangsau Pass) এই শাৰীতে অৱস্থিত।
• নাগা পাহাৰ: নাগালেণ্ডত অৱস্থিত, ইয়াৰ আটাইতকৈ ওখ শৃংগ চাৰামতী।
• মণিপুৰ পাহাৰ: মণিপুৰক আগুৰি থকা পাহাৰশাৰী।
• মিজো পাহাৰ / লুচাই পাহাৰ: মিজোৰামৰ প্ৰধান পাহাৰশাৰী, ইয়াৰ আটাইতকৈ ওখ শৃংগ "ফংপুই" বা "ব্লু মাউণ্টেইন" (২,১৫৭ মি.)।
• বৰাইল শাৰী (Barail Range): এই শাৰীয়ে অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাক দক্ষিণ অসমৰ বৰাক উপত্যকা আৰু নাগালেণ্ড-মণিপুৰৰ পৰা পৃথক কৰে।
• মেঘালয় মালভূমি (গাৰো-খাচী-জয়ন্তীয়া পাহাৰ): ভূতাত্ত্বিকভাৱে এই মালভূমি হিমালয়ৰ অংশ নহয়, বৰঞ্চ ইয়াক দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ এক বিচ্ছিন্ন সম্প্ৰসাৰিত অংশ বুলি গণ্য কৰা হয়, যিয়ে "গাৰো-ৰাজমহল গেপ" বা "মালদা গেপ"ৰ দ্বাৰা মূল দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পৰা পৃথক হৈ আছে। চেৰাপুঞ্জি আৰু মৌচিনৰাম এই মালভূমিতে অৱস্থিত।
• কাৰ্বি আংলং মালভূমি: অসমৰ ভিতৰতে থকা এই মালভূমিও দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ এক সম্প্ৰসাৰিত অংশ।

৫. দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পৰ্বতমালা

দাক্ষিণাত্য মালভূমি বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি ভূখণ্ডৰ অন্তৰ্গত, সেয়েহে ইয়াৰ পৰ্বতসমূহো হিমালয়তকৈ বহু পুৰণি আৰু কালক্ৰমত ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ কম ওখ হৈ পৰিছে:

• আৰাৱলী পৰ্বতমালা: ভাৰতৰ (আৰু বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণিসকলৰ ভিতৰত এটা) আটাইতকৈ পুৰণি ভাঁজ পৰ্বত, ৰাজস্থানৰ পৰা হৰিয়ানালৈকে বিস্তৃত। ইয়াৰ আটাইতকৈ ওখ শৃংগ হৈছে মাউন্ট আবুৰ "গুৰু শিখৰ" (১,৭২২ মি.)।
• বিন্ধ্য পৰ্বতশাৰী: ইয়াক উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি আৰু দক্ষিণৰ দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ মাজৰ প্ৰতীকী বিভাজনৰেখা বুলি গণ্য কৰা হয়।
• সাতপুৰা পৰ্বতশাৰী: নৰ্মদা আৰু তাপী নদীৰ মাজত অৱস্থিত এক ব্লক পৰ্বত, ইয়াৰ আটাইতকৈ ওখ শৃংগ ধূপগড়।
• পশ্চিমঘাট (সহ্যাদ্ৰি): গুজৰাটৰ পৰা কন্যাকুমাৰীলৈকে অবিচ্ছিন্নভাৱে বিস্তৃত, আৰৱ সাগৰৰ পৰা অহা মৌচুমী বায়ুক বাধা দি পশ্চিম উপকূলত প্ৰচুৰ বৰষুণ ঘটায়। দাক্ষিণাত্যৰ (Peninsular India) আটাইতকৈ ওখ শৃংগ "আনাইমুদি" (২,৬৯৫ মি., কেৰেলা) পশ্চিমঘাটতে অৱস্থিত।
• পূবঘাট: পশ্চিমঘাটৰ তুলনাত কম ওখ আৰু অবিচ্ছিন্ন নহয় (নদীয়ে বহু ঠাইত বিচ্ছিন্ন কৰিছে)। নীলগিৰি পাহাৰত পশ্চিমঘাট আৰু পূবঘাট মিলিত হৈছে।

৬. ভাৰতৰ পৰ্বতমালাৰ গুৰুত্ব

পৰ্বতমালাই ভাৰতৰ ভূগোল, জলবায়ু আৰু অৰ্থনীতিত বহুমুখী ভূমিকা পালন কৰে — হিমালয়ে মধ্য এছিয়াৰ শীতল বতাহৰ পৰা ভাৰতক ৰক্ষা কৰে আৰু মৌচুমী বায়ুক বাধা দি বৰষুণ ঘটায়; গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ, সিন্ধুৰ দৰে প্ৰধান নদীসমূহৰ উৎস হিমালয়তে; সীমান্ত সুৰক্ষাৰ বাবে গিৰিপথসমূহে কৌশলগত গুৰুত্ব বহন কৰে; আৰু পৰ্বতীয় অঞ্চলসমূহ জীৱবৈচিত্ৰ্য, খনিজ সম্পদ আৰু পৰ্যটনৰ বাবেও অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৭. পৰীক্ষাৰ বাবে দ্ৰুত সংশোধন তালিকা

৮. অনুশীলনী MCQ পৰীক্ষা (২০টা প্ৰশ্ন)

🔗 সম্পৰ্কিত অধ্যয়ন সামগ্ৰী

❓ সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন (FAQ)

MyTestSeries সম্পাদকীয় দলৰ দ্বাৰা লিখিত আৰু পৰীক্ষিত
NCERT পাঠ্যপুথি আৰু Survey of Indiaৰ তথ্যৰ ভিত্তিত সাজু কৰা, ADRE/APSC পৰীক্ষাৰ্থীৰ বাবে সঠিকতা পৰীক্ষা কৰি প্ৰকাশ কৰা।

তথ্যসূত্ৰ: NCERT ভূগোল পাঠ্যপুথি (কক্ষা ৯-১১), Survey of India, Geological Survey of India (GSI)। এই নোটছ শিক্ষামূলক উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে; পৰীক্ষাৰ আগত সৰকাৰী পাঠ্যক্ৰম আৰু সৰ্বশেষ তথ্যৰ সৈতে মিলাই লওক।