মৌলিক অধিকাৰ আৰু মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Rights & Duties) — সম্পূৰ্ণ নোটছ আৰু ১০টা অজ্ঞাত তথ্য

১. মৌলিক অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য: এক পৰিচয়

মৌলিক অধিকাৰ ভাৰতীয় সংবিধানৰ Part III (অনুচ্ছেদ ১২ৰ পৰা ৩৫লৈকে)ত বৰ্ণিত আছে আৰু ইয়াক আমেৰিকাৰ সংবিধানৰ "Bill of Rights"ৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ গৃহীত কৰা হৈছিল। অনুচ্ছেদ ১৩ অনুসৰি মৌলিক অধিকাৰৰ সৈতে অসংগত যিকোনো আইন অসিদ্ধ (void) বুলি গণ্য কৰা হয়। এই অধিকাৰসমূহ ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা প্ৰয়োগযোগ্য (justiciable), অৰ্থাৎ কোনো নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ উলংঘা হ'লে তেওঁ পোনপটীয়াকৈ উচ্চ ন্যায়ালয় বা উচ্চতম ন্যায়ালয়ত যাব পাৰে।

আনহাতে, মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Duties) সংবিধানত পিছত যোগ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক Part IVA (অনুচ্ছেদ ৫১A)ত স্থান দিয়া হৈছে। ই আইনতঃ প্ৰয়োগযোগ্য নহয় (non-justiciable), অৰ্থাৎ ইয়াক পালন নকৰিলে প্ৰত্যক্ষ শাস্তিৰ ব্যৱস্থা নাই, কিন্তু ই নাগৰিকৰ নৈতিক দায়বদ্ধতাৰ কথা মনত পেলাই দিয়ে।

২. ছটা মৌলিক অধিকাৰ (Six Fundamental Rights)

মূলতঃ সংবিধানত সাতোটা মৌলিক অধিকাৰ আছিল, কিন্তু ১৯৭৮ চনৰ ৪৪তম সংবিধান সংশোধনী আইনৰ দ্বাৰা "সম্পত্তিৰ অধিকাৰ" (Right to Property, অনুচ্ছেদ ৩১) আঁতৰাই ইয়াক অনুচ্ছেদ ৩০০Aৰ অধীনত এক সাধাৰণ আইনী অধিকাৰ (Legal Right) হিচাপে ৰখা হয়। বৰ্তমান ছটা মৌলিক অধিকাৰ আছে:

• সমতাৰ অধিকাৰ (Right to Equality, অনুচ্ছেদ ১৪-১৮): আইনৰ সন্মুখত সমতা (Art. 14), ধৰ্ম/জাতি/লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্যৰ নিষেধ (Art. 15), চৰকাৰী চাকৰিত সুযোগৰ সমতা (Art. 16), অস্পৃশ্যতা বিলোপ (Art. 17), আৰু উপাধি বিলোপ (Art. 18)।
• স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (Right to Freedom, অনুচ্ছেদ ১৯-২২): অনুচ্ছেদ ১৯ত বাক স্বাধীনতা, সমাবেশ, সংগঠন, চলাচল, বসবাস আৰু পেছা বাছনিৰ ছটা স্বাধীনতাৰ কথা আছে। অনুচ্ছেদ ২০এ দোষী সাব্যস্ত ব্যক্তিক সুৰক্ষা দিয়ে (ex-post-facto আইন, দ্বৈত শাস্তি আৰু আত্ম-অভিযোগৰ পৰা সুৰক্ষা), অনুচ্ছেদ ২১এ জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা দিয়ে, আৰু অনুচ্ছেদ ২২এ অবৈধ গ্ৰেপ্তাৰৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে।
• শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (Right against Exploitation, অনুচ্ছেদ ২৩-২৪): মানুহৰ বেহাপাৰ আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰম নিষিদ্ধ (Art. 23), আৰু ১৪ বছৰতকৈ কম বয়সীয়া শিশুক বিপজ্জনক কামত নিয়োগ কৰাৰ নিষেধ (Art. 24)।
• ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (Right to Freedom of Religion, অনুচ্ছেদ ২৫-২৮): ধৰ্ম মানিবলৈ, পালন কৰিবলৈ আৰু প্ৰচাৰ কৰিবলৈ স্বাধীনতা।
• সাংস্কৃতিক ও শৈক্ষিক অধিকাৰ (Cultural & Educational Rights, অনুচ্ছেদ ২৯-৩০): সংখ্যালঘুসকলক নিজৰ ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰাৰ আৰু নিজৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপন কৰাৰ অধিকাৰ।
• সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (Right to Constitutional Remedies, অনুচ্ছেদ ৩২): মৌলিক অধিকাৰ উলংঘা হ'লে পোনপটীয়াকৈ উচ্চতম ন্যায়ালয়ত যোৱাৰ অধিকাৰ, য'ত ৫ প্ৰকাৰৰ ৰিট (habeas corpus, mandamus, prohibition, certiorari, quo warranto) জাৰি কৰিব পাৰি। ড॰ ভীমৰাও আম্বেদকাৰে এই অনুচ্ছেদক সংবিধানৰ "হৃদয় আৰু আত্মা" (Heart and Soul) বুলি অভিহিত কৰিছিল।

৩. ১১টা মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Duties)

মৌলিক কৰ্তব্য স্বৰণ সিং কমিটিৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনী আইনৰ দ্বাৰা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল (তদানীন্তন ছোভিয়েট ৰাছিয়াৰ সংবিধানৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত)। মূলতঃ ১০টা কৰ্তব্য (ক ৰ পৰা ঞ লৈকে) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, ২০০২ চনৰ ৮৬তম সংশোধনী আইনৰ দ্বাৰা ১১তম কৰ্তব্য (শিক্ষা সম্পৰ্কীয়) যোগ কৰা হয়। প্ৰতিজন ভাৰতীয় নাগৰিকৰ কৰ্তব্য:

• সংবিধান, ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতক সন্মান কৰা
• স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ আদৰ্শবোৰ লালন কৰা
• দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব, ঐক্য আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰা
• দেশ ৰক্ষা কৰা আৰু আহ্বান কৰিলে ৰাষ্ট্ৰীয় সেৱাত যোগদান কৰা
• ধৰ্মীয়, ভাষিক আৰু আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত সমন্বয় আৰু ভাতৃত্বৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলা
• দেশৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰা
• প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ (অৰণ্য, নদী, জীৱ-জন্তু) সুৰক্ষা আৰু উন্নত কৰা
• বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ, মানৱতাবাদ আৰু অনুসন্ধিৎসা বিকশিত কৰা
• ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পত্তি সুৰক্ষিত কৰা আৰু হিংসাৰ পৰা আঁতৰি থকা
• ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক কাৰ্যকলাপৰ সকলো ক্ষেত্ৰত উৎকৰ্ষতাৰ পিনে আগবঢ়াৰ চেষ্টা কৰা
• (১১তম, ৮৬তম সংশোধনী ২০০২): ৬ৰ পৰা ১৪ বছৰ বয়সৰ সন্তান/পোহনীয়া সন্তানক শিক্ষাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা অভিভাৱকৰ কৰ্তব্য

৪. পৰীক্ষাৰ বাবে দ্ৰুত সংশোধন তালিকা

৫. পৰীক্ষাত সঘনাই সোধা ১০টা কম জনাজাত তথ্য

🔗 সম্পৰ্কিত অধ্যয়ন সামগ্ৰী

❓ সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন (FAQ)

MyTestSeries সম্পাদকীয় দলৰ দ্বাৰা লিখিত আৰু পৰীক্ষিত
ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল পাঠ (বিধি ও ন্যায় মন্ত্ৰালয়) আৰু উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ ভিত্তিত সাজু কৰা, ADRE/APSC পৰীক্ষাৰ্থীৰ বাবে সঠিকতা পৰীক্ষা কৰি প্ৰকাশ কৰা।

তথ্যসূত্ৰ: ভাৰতীয় সংবিধান (বিধি ও ন্যায় মন্ত্ৰালয়, ভাৰত চৰকাৰ), উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ঐতিহাসিক ৰায়সমূহ (কে.এছ. পুট্টাস্বামী বনাম ভাৰত সংঘ, ২০১৭)। এই নোটছ শিক্ষামূলক উদ্দেশ্যে প্ৰস্তুত কৰা হৈছে; পৰীক্ষাৰ আগত সৰকাৰী পাঠ্যক্ৰম আৰু সৰ্বশেষ সাংবিধানিক সংশোধনীৰ সৈতে মিলাই লওক।