উৎপত্তিস্থল — গোমুখ হিমবাহ

গংগা নদীৰ প্ৰকৃত উৎপত্তিস্থল উত্তৰাখণ্ডৰ গংগোত্ৰী হিমবাহৰ "গোমুখ" নামৰ স্থান। এই স্থানটো সাগৰপৃষ্ঠৰ পৰা প্ৰায় ৪,০০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত আৰু ইয়াক অতি পবিত্ৰ স্থান বুলি গণ্য কৰা হয়।

প্ৰাথমিক নাম — ভাগীৰথী

গোমুখৰ পৰা ওলোৱা প্ৰাথমিক সোঁতটোক "গংগা" নহয়, "ভাগীৰথী" নদী বোলা হয়। এই নামটো ৰজা ভগীৰথৰ পৌৰাণিক কাহিনীৰ পৰা আহিছে।

প্ৰকৃত "গংগা" নামৰ উৎপত্তি — দেৱপ্ৰয়াগ

দেৱপ্ৰয়াগত ভাগীৰথী আৰু অলকানন্দা নদী মিলিত হোৱাৰ পিছতহে নদীটোক "গংগা" নামেৰে জনা যায়। ইয়াৰ আগৰ অংশক পৃথক পৃথকভাৱে ভাগীৰথী আৰু অলকানন্দা বুলিহে কোৱা হয়।

অলকানন্দাৰ উৎস

অলকানন্দা নদী সতোপন্থ আৰু ভাগীৰথ খাৰক হিমবাহৰ পৰা উৎপত্তি হয়। বদ্ৰীনাথ ধাম এই নদীৰ পাৰতে অৱস্থিত।

মুঠ দৈৰ্ঘ্য — ২,৫২৫ কিলোমিটাৰ

গংগা নদীৰ মুঠ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ২,৫২৫ কিলোমিটাৰ, যিয়ে ইয়াক ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী কৰি তুলিছে। ই উত্তৰাখণ্ডৰ পৰা বংগোপসাগৰলৈকে প্ৰবাহিত হয়।

হৰিদ্বাৰ — সমতললৈ প্ৰৱেশ

হৰিদ্বাৰত গংগা নদী পাহাৰীয়া পথ এৰি সমতল ভূমিত সোমায়। ইয়াৰ পৰাই নদীৰ প্ৰকৃত "সমতলৰ গংগা" ৰূপ আৰম্ভ হয়।

পাঁচখন ৰাজ্য পাৰ কৰে

গংগা নদীয়ে উত্তৰাখণ্ড, উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, ঝাৰখণ্ড আৰু পশ্চিমবংগ — এই পাঁচখন ৰাজ্য পাৰ হৈ যায়। ইয়াৰোপৰি ইয়াৰ অববাহিকাই ৰাজস্থান, মধ্যপ্ৰদেশ, ছত্তীশগড়, হৰিয়ানা আৰু দিল্লীৰ কিছু অংশও সামৰি লয়।

অববাহিকা — ভাৰতৰ ২৬% ভূমি

গংগা নদীৰ অববাহিকা (basin) ভাৰতৰ মুঠ ভূমিৰ প্ৰায় ২৬% অংশ সামৰি লয়। ইয়াৰ ফলত ই ভাৰতৰ আটাইতকৈ বৃহৎ নদী অববাহিকা হিচাপে গণ্য হয়।

হুগলী — কলকাতাৰ শাখা নদী

পশ্চিমবংগত গংগাৰ মূল সোঁতৰ এটা শাখা "হুগলী" নামেৰে প্ৰবাহিত হৈ কলকাতা চহৰৰ কাষেৰে যায়। কলকাতা বন্দৰ এই নদীৰ তীৰতে অৱস্থিত।

বাংলাদেশত "পদ্মা" নাম

বাংলাদেশত সোমোৱাৰ পিছত গংগা নদীক "পদ্মা" নামেৰে জনা যায়। ই পিছত মেঘনা নদীৰ সৈতে মিলি বংগোপসাগৰত পতিত হয়।

দীঘলতম উপনদী — যমুনা

যমুনা নদী গংগাৰ আটাইতকৈ দীঘল উপনদী, যি প্ৰয়াগৰাজত (এলাহাবাদ) গংগাৰ সৈতে মিলিত হয়। দিল্লী, আগ্ৰাৰ দৰে ঐতিহাসিক চহৰ যমুনাৰ পাৰতে অৱস্থিত।

বাওঁফালৰ প্ৰধান উপনদী

ৰামগংগা, গোমতী, ঘাঘৰা, গণ্ডক আৰু কোচি নদীসমূহ গংগাৰ বাওঁফালৰ (উত্তৰৰ) প্ৰধান উপনদী। এইবোৰ হিমালয়ৰ পৰা উৎপত্তি হোৱাৰ বাবে সাৰাবছৰ জলপূৰ্ণ থাকে।

সোঁফালৰ প্ৰধান উপনদী

শোণ (Son) আৰু দামোদৰ নদী গংগাৰ সোঁফালৰ (দক্ষিণৰ) প্ৰধান উপনদী। এই নদীসমূহ দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ পৰা উৎপত্তি হোৱাৰ বাবে বৰষাকালতহে বেছি পানী কঢ়িয়ায়।

গণ্ডক নদীৰ উৎপত্তি

গণ্ডক নদী নেপালৰ পৰা উৎপত্তি হৈ বিহাৰত গংগাত মিলে। ই নেপাল-ভাৰত সীমান্তৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নদী হিচাপেও পৰিচিত।

"বিহাৰৰ দুখ" — কোচি নদী

কোচি নদীক প্ৰায়ে "বিহাৰৰ দুখ" (Sorrow of Bihar) বুলি কোৱা হয়, কিয়নো ই সঘনাই গতিপথ সলনি কৰি বিধ্বংসী বান আনে।

"বংগৰ দুখ" — দামোদৰ নদী

দামোদৰ নদীক ঐতিহাসিকভাৱে "বংগৰ দুখ" (Sorrow of Bengal) বুলি কোৱা হৈছিল ইয়াৰ বিধ্বংসী বানৰ বাবে। বৰ্তমান ইয়াক দামোদৰ উপত্যকা নিগমে (DVC) বাঁধৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

শোণ নদীৰ উৎপত্তি

শোণ নদী মধ্যপ্ৰদেশৰ অমৰকণ্টক মালভূমিৰ পৰা উৎপত্তি হয়, য'ৰ পৰা নৰ্মদা নদীও উৎপত্তি হয়। এই দুটা নদী বিপৰীত দিশত প্ৰবাহিত হয়।

ত্ৰিবেণী সংগম — প্ৰয়াগৰাজ

প্ৰয়াগৰাজত গংগা, যমুনা আৰু পৌৰাণিক সৰস্বতী নদীৰ মিলনস্থলক "ত্ৰিবেণী সংগম" বোলা হয়। এই স্থান কুম্ভ মেলাৰ অন্যতম আয়োজনস্থল।

সাগৰদ্বীপত সাগৰ সংগম

গংগা নদী শেষত পশ্চিমবংগৰ সাগৰদ্বীপত বংগোপসাগৰত পতিত হয়। এই স্থানত প্ৰতিবছৰ মকৰ সংক্ৰান্তিত ডাঙৰ মেলা অনুষ্ঠিত হয়।

সুন্দৰবন ব-দ্বীপ

গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীয়ে একেলগে বিশ্বৰ আটাইতকৈ বৃহৎ ব-দ্বীপ "সুন্দৰবন ব-দ্বীপ" সৃষ্টি কৰিছে। ই ভাৰত আৰু বাংলাদেশ দুয়োখন দেশতে বিয়পি আছে।

পৌৰাণিক উৎপত্তি — শিৱৰ জটা

হিন্দু পুৰাণ অনুসৰি গংগা নদীক ভগৱান শিৱৰ জটাৰ পৰা প্ৰবাহিত হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। এই কাহিনী ভাৰতীয় সংস্কৃতিত অতি প্ৰচলিত।

ৰজা ভগীৰথৰ তপস্যা

ৰজা ভগীৰথই কঠোৰ তপস্যা কৰি গংগাক স্বৰ্গৰ পৰা পৃথিৱীলৈ অনাইছিল বুলি কোৱা হয়। সেয়েহে উৎসস্থলৰ সোঁতক "ভাগীৰথী" বোলা হয়।

দেৱী "গংগা মাতা"

গংগা নদীক হিন্দু ধৰ্মত দেৱী "গংগা মাতা" হিচাপে পূজা কৰা হয়। ইয়াৰ পানীক প্ৰায় প্ৰতিটো ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানতে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বাৰাণসী — প্ৰাচীনতম চহৰ

বাৰাণসী (কাশী) হৈছে বিশ্বৰ আটাইতকৈ পুৰণি অবিৰত জনবসতিপূৰ্ণ চহৰবোৰৰ ভিতৰত এখন, যি গংগাৰ পাৰত অৱস্থিত। ইয়াক হিন্দু ধৰ্মৰ অন্যতম পবিত্ৰ চহৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।

কুম্ভ মেলা — হৰিদ্বাৰ

হৰিদ্বাৰত গংগাৰ পাৰত প্ৰতি ১২ বছৰত এবাৰ "কুম্ভ মেলা" অনুষ্ঠিত হয়। ই বিশ্বৰ আটাইতকৈ বৃহৎ শান্তিপূৰ্ণ ধৰ্মীয় সমাৱেশ বুলি জনাজাত।

গংগাসাগৰ মেলা

প্ৰতিবছৰ মকৰ সংক্ৰান্তিৰ দিনা "গংগাসাগৰ মেলা" পশ্চিমবংগৰ সাগৰদ্বীপত (গংগা আৰু সাগৰৰ মিলনস্থলত) অনুষ্ঠিত হয়। লাখ লাখ তীৰ্থযাত্ৰীয়ে ইয়াত স্নান কৰে।

ঋষিকেশ — যোগ ৰাজধানী

ঋষিকেশ, যি গংগাৰ পাৰত অৱস্থিত, "বিশ্বৰ যোগ ৰাজধানী" আৰু ৰিভাৰ ৰাফ্‌টিঙৰ বাবে জনাজাত। ই এক জনপ্ৰিয় সাহসিক পৰ্যটন কেন্দ্ৰও।

"অমৃত জল" বিশ্বাস

গংগা নদীৰ পানীক হিন্দু ধৰ্মত "শুদ্ধিকৰণকাৰী" বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বহু বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নেও গংগাৰ পানীৰ স্ব-শুদ্ধিকৰণ ক্ষমতাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।

GBM অববাহিকা

গংগা নদী ভাৰতৰ বাহিৰেও নেপাল, চীন আৰু ভুটানৰ কিছু অংশ সামৰি "গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ-মেঘনা (GBM) অববাহিকা" গঠন কৰে। ই দক্ষিণ এছিয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ নদী অববাহিকা।

ঐতিহাসিক উল্লেখ

ঐতিহাসিক নথিপত্ৰ অনুসৰি বহু ৰজা-বাদশ্বাহে ভ্ৰমণৰ সময়ত গংগাৰ পানী লগত লৈ গৈছিল, কিয়নো ইয়াক দীৰ্ঘদিন খাদ্যযোগ্য থাকিব পৰা "বিশুদ্ধ জল" বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।

ৰাষ্ট্ৰীয় নদী মৰ্যাদা (২০০৮)

২০০৮ চনত ভাৰত চৰকাৰে গংগা নদীক "ৰাষ্ট্ৰীয় নদী" (National River) হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল। এই মৰ্যাদা পোৱা ই ভাৰতৰ একমাত্ৰ নদী।

গংগা এক্সন প্লেন (১৯৮৫)

গংগা সংৰক্ষণৰ প্ৰথম ডাঙৰ আঁচনি "গংগা এক্সন প্লেন" ১৯৮৫ চনত তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধীয়ে আৰম্ভ কৰিছিল।

নমামি গংগে আঁচনি (২০১৪)

"নমামি গংগে" আঁচনি ২০১৪ চনত জলশক্তি মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত গংগা নদী পৰিষ্কাৰ আৰু পুনৰুজ্জীৱনৰ বাবে আৰম্ভ কৰা হৈছিল।

NMCG — ৰূপায়ণকাৰী সংস্থা

জাতীয় স্বচ্ছ গংগা মিছন (National Mission for Clean Ganga - NMCG) হৈছে নমামি গংগে আঁচনি ৰূপায়ণকাৰী মুখ্য সংস্থা।

ৰাষ্ট্ৰীয় গংগা পৰিষদ

প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত "ৰাষ্ট্ৰীয় গংগা পৰিষদ" (National Ganga Council) পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ অধীনত গঠন কৰা হৈছে।

ফাৰাক্কা বাঁধ (১৯৭৫)

১৯৭৫ চনত পশ্চিমবংগত নিৰ্মিত "ফাৰাক্কা বাঁধ"ৰ উদ্দেশ্য আছিল কলকাতা বন্দৰৰ পলল আঁতৰাবলৈ হুগলী নলীলৈ পানী প্ৰবাহিত কৰা।

ভাৰত-বাংলাদেশ জল চুক্তি (১৯৯৬)

ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত ১৯৯৬ চনত ৩০ বছৰীয়া "গংগা জল বণ্টন চুক্তি" স্বাক্ষৰিত হৈছিল, যি ফাৰাক্কাৰ পানী বণ্টন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ-১

হৰিদ্বাৰৰ পৰা হলদিয়ালৈকে বিস্তৃত গংগা নদীৰ পথটো "ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ-১" (National Waterway-1), যি ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল ৰাষ্ট্ৰীয় জলপথ।

E-flow নিয়ম (২০১৮)

২০১৮ চনত জলশক্তি মন্ত্ৰালয়ে গংগাৰ ন্যূনতম প্ৰাকৃতিক প্ৰবাহ (Environmental Flow/E-flow) বজাই ৰাখিবলৈ নিয়ম জাৰি কৰিছিল।

গংগা প্ৰহৰী

নমামি গংগে আঁচনিৰ অধীনত স্থানীয় স্বেচ্ছাসেৱকসকলক "গংগা প্ৰহৰী" নামেৰে নিযুক্ত কৰা হয়, যিসকলে নদী সংৰক্ষণত সহায় কৰে।

ৰাষ্ট্ৰীয় জলজ প্ৰাণী — শুশুক

গংগা নদীৰ শুশুক (Ganges River Dolphin - Platanista gangetica) ২০০৯ চনত ভাৰতৰ "ৰাষ্ট্ৰীয় জলজ প্ৰাণী" হিচাপে ঘোষিত হৈছিল।

ঘনবসতিপূৰ্ণ অববাহিকা

গংগা অববাহিকা বিশ্বৰ আটাইতকৈ ঘনবসতিপূৰ্ণ নদী অববাহিকা, য'ত ভাৰতৰ প্ৰায় ৪০% জনসংখ্যাই বসবাস কৰে।

উচ্চ পলল বহন ক্ষমতা

পানী পৰিবহণ ক্ষমতাৰ ফালৰ পৰা গংগা বিশ্বৰ আটাইতকৈ বেছি পলল (sediment) বহন কৰা নদীসমূহৰ ভিতৰত এটা, যিয়ে ইন্দো-গাংগেয় সমভূমিক উৰ্বৰ কৰি তোলে।

ইন্দো-গাংগেয় সমভূমি — উৰ্বৰ ভূমি

গংগা অববাহিকাৰ ইন্দো-গাংগেয় সমভূমি ভাৰতৰ আটাইতকৈ উৰ্বৰ কৃষিভূমি অঞ্চল হিচাপে জনাজাত, য'ত ধান, শস্য আৰু আখৰ ব্যাপক খেতি হয়।

বিশ্বৰ প্ৰদূষিততম নদীসমূহৰ এটা

প্ৰচণ্ড ধৰ্মীয় গুৰুত্ব থকা স্বত্বেও, গংগা নদী বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদীসমূহৰ ভিতৰত এটা হিচাপে গণ্য হয়, যাৰ বাবে নমামি গংগেৰ দৰে আঁচনি আৰম্ভ কৰা হৈছে।

কানপুৰৰ চামৰা কাৰখানা প্ৰদূষণ

কানপুৰৰ চামৰা কাৰখানাসমূহৰ পৰা ওলোৱা ৰাসায়নিক বৰ্জ্য গংগা প্ৰদূষণৰ এটা প্ৰধান উৎস হিচাপে চিহ্নিত।

ইলিছ মাছৰ বাবে বিখ্যাত

নিম্ন গংগা আৰু পদ্মা নদীৰ "ইলিছ মাছ" (Hilsa) সুস্বাদুৰ বাবে বিখ্যাত আৰু বাংলা সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

সুন্দৰবন — UNESCO স্থান

সুন্দৰবন, যি গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ ব-দ্বীপত অৱস্থিত, বিশ্বৰ আটাইতকৈ বৃহৎ ম্যানগ্ৰোভ অৰণ্য আৰু UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান।

CPCB আৰু জল আইন ১৯৭৪

১৯৭৪ চনৰ জল (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইনৰ অধীনত গঠিত কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ বৰ্ডে (CPCB) পিছলৈ গংগা প্ৰদূষণ নিৰীক্ষণৰ দায়িত্বও লয়।

গংগা এক্সপ্ৰেছৱে

উত্তৰ প্ৰদেশ চৰকাৰে গংগা নদীৰ সমান্তৰালে নিৰ্মাণ কৰা "গংগা এক্সপ্ৰেছৱে" হৈছে ভাৰতৰ এক উচ্চাভিলাষী আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্প, যি মেৰাঠ আৰু প্ৰয়াগৰাজক সংযোগ কৰিব।